Turkey

Koronavirüsün yayılma hızı nedir?

Bu tarz salgınlarda yayılım hızının ölçülmesinde ve buna bağlı olarak da alınacak önlemlerin belirlenmesinde "R0" (R-naught) adı verilen bir sayı kilit rol oynuyor.

En basit haliyle bir kişinin virüsü bulaştıracağı kişi sayısını gösteren R0 değeri hesaplanırken vaka sayısı ve can kaybı oranının yanı sıra kuluçka ve bulaşıcılık süresi, bulaşma yolu ve yöntemi gibi etkenler de hesaplamalara dahil ediliyor.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), koronavirüsün yayılma hızı değerinin 2 ile 2,5 arasında olduğunu hesaplıyor.

Sağlık Bakanı Fahrettin Koca da geçen hafta yaptığı açıklamada, Türkiye'nin analizlerine göre, İstanbul'da 1 kişinin 16 kişiye bulaştırdığını söyledi. Böylesine yüksek bir bulaştırma hızı su çiçeği ve kızamık gibi daha yaygın hastalıklarda görülüyor.

R0 NEDİR?

Türkçe karşılığı temel çoğalma ya da üreme sayısı olan R0, virüsün bulaştığı bir kişinin, virüsün ortaya çıkmadığı bir ortamda bunu kaç kişiye bulaştıracağını gösteriyor.

Örneğin, bu sayının 3 olduğu bir durumda; virüsü taşıyan kişinin, herhangi bir önlem alınmaması halinde, virüsü taşımayan ya da aşı olmamış kişilerin bulunduğu, yani virüsün daha hiç var olmadığı bir ortamda 3 kişiye daha bulaştıracağı anlamına geliyor.

Bir başka deyişle, temel çoğalma sayısı gerçek hayatta pek var olmayan, ideal bir ortamdaki yayılımı gösteriyor. Efektif çoğalma sayısı ise nüfusun mevcut bağışıklık durumuna göre bulaşıcılığı gösteriyor. Temel sayıdan daha düşük olması normal olmakla birlikte genel nüfusun virüse karşı bağışık olması ya da aşısının bulunması gibi etkenlerle zaman içerisinde değişiklik gösteriyor.

Bilim insanları R0'ı bir virüsün ne kadar bulaşıcı olduğunun tespitinde kullanılıyor. Buradan hareketle de bulaşma hızına dayanarak salgının ne ölçüde ve ne kadar büyüklükte bir risk yaratacağı tahmin edilmeye çalışılıyor.

Nottingham Üniversitesi'nden moleküler viroloji bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Jonathan Ball, Telegraph gazetesinin yaptığı değerlendirmede, "Bu sayı, virüsün kaç kişiye bulaşabileceği konusunda bir fikir vermesinin yanı sıra salgın sırasında alınan önlemlerin ne kadar etkili olduğunu da ortaya koyuyor" dedi.

NASIL HESAPLANIR?

R0'ın tespitinde vaka sayısı ve ölüm oranı gibi matematiksel olarak ölçülebilen verilerin yanı sıra diğer başka ve sayısal olarak ölçülmesi zor etkenler de hesaba katılıyor.

Bilim insanları, ölçülmesi zor etkenleri farklı formüllerle bir araya getirerek, hesaplama yaptığı için özellikle salgınların ilk aşamalarında farklı veriler ortaya çıkabiliyor. Dahası, salgınların ilerlemesine göre de R0 sayısı değişim gösteriyor.

Hesaplamada dikkate alınan etkenler arasında, virüsün kuluçka ve bulaşıcılık süresi, bulaşma yolu ve bulaşma biçimi de yer alıyor. Ayrıca etkilenen kişilerin yaşı, nüfus yoğunluğu ve coğrafi bölgenin bazı nitelikleri de hesaplamaya dahil edilmesi gereken etkenler arasında gösteriliyor.

COVİD-19 SALGININDA R0 NE KADAR?

Şu ana kadar yeni tip koronavirüsten kaynaklanan Covid-19 salgınının R0 sayısına dair yapılmış farklı çalışmalar mevcut. Salgın devam ettiği için bu sayı da değişiklik gösteriyor ve önümüzdeki dönemde de değişiklik göstermeyi sürdürmesi bekleniyor.

DSÖ'nün yaptığı ilk hesaplamalara göre, koronavirüsün R0 sayısı 1,4 ile 2,5 arasında gösteriliyor. Ancak hesaplamalarda Mart ayında yapılan güncellemelerle, bu sayı da 2 ile 2,5 arasına çıkartıldı.

DSÖ Bülteni'nde 25 Mart'ta Cezayir'in Pastör Enstitüsü'nden Muhammed Hamiduş imzasıyla yayımlanan bilimsel bir makalede, koronavirüsün R0 sayısıyla ilgili altı çalışma yapıldığı ve bu çalışmalarda tespit edilen sayının 1,5 ile 6,49 olduğu ifade edildi. Buna göre, ortalama R0 sayısı da 4,2 düzeyinde bulunuyor.

Ayrıca, virüsün mutasyon geçirdiği yönünde bulgular da var ve bu da R0 sayısının çok daha farklı izleyebileceğine işaret ediyor.

Pekin Üniversitesi Canlı Bilimi Fakültesi'nden bir grup öğretim üyesinin yaptığı araştırmaya göre, virüs halihazırda mutasyona uğramış durumda ve şu anda iki farklı tür olarak yayılmasını sürdürüyor. Bu araştırmada, virüsün daha hafif semptomlarla atlatılmasına yol açan ve bulaşıcılığı daha düşük gösterilen türüne "S-tipi"; hastalığın daha ağırlaşmasına neden olan ve daha hızlı yayılan türüne de "L-tipi" adı verildi.

Mart ayı başında yapılan araştırmada, şu anda dünyada görülen vakaların yüzde 70'e yakın bir kısmının virüsün L tipi olduğu belirtildi. Ayrıca 21 Ocak'ta ABD'li bir hasta üzerinde yapılan genetik inceleme de bir kişinin koronavirüsün hem S-tipi hem de L-tipine yakalanabileceğini ortaya koydu.

DİĞER HASTALIKLARDA DURUM NE?

R0 sayısı en yüksek hastalıklar arasında genellikle çocuklar arasında yaygın olanlar yer alıyor.

Bunlardan birisi olan kızamık için hesaplanan sayı 11 ile 18 arasında değişiklik gösteriyor. Su çiçeğinde ise bu değer 10-11,5 arasında.

Covid-19 ile benzerlikleri bulunan SARS'ın R0 oranı 2-5; Zika virüsünün ise 3,6 ile 6 arasında.

R0 sayısı nispeten düşük olan hastalıklar arasında Ebola geliyor. 2 gibi düşük bir üreme katsayısına sahip Ebola'nın ise ölüm oranı çok yüksek. Ebola'da ölüm oranı yüzde 60'a yakın.

Football news:

Milan is Interested in Edegor (Sport Mediaset)
Fiorentina is Interested in Napoli defender Gulyam
Presenting the trophy in the era of coronavirus: the medals and Cup are taken by themselves, stand in circles to observe the distance – and then still hug
Tiago is leaning towards extending his contract with Bayern
Allegri confirmed that he will train abroad. The President of Cagliari about the ex-coach of Juve
In England, sports events are allowed without spectators from Monday. The NPL is scheduled to resume on June 17
Atletico have informed Gremio that they will withdraw midfielder Caio Enrique from the loan, reports As