Netherlands

Etty Hillesum werd stem van de Shoah-slachtoffers, dirigent Mengelberg is nu goed en fout tegelijk

Zap Slachtoffer, daders, overlevers, helden. Dat zijn de smaken die de televisie serveert rond 4 en 5 mei. Maar waarbij hoort dan dirgent Willem Mengelberg? Die was fout, en redde 34 Joodse levens.

Slachtoffer, daders, overlevers, helden. Dat zijn zo’n beetje de smaken die de televisie serveert in de dagen rond 4 en 5 mei. Op dinsdagavond waren er twee documentaires die elk op een eigen manier toonden hoe moeilijk het is achteraf te bepalen tot welke categorie iemand behoort. In Etty Hillesum, zoektocht naar een schrijfster in oorlogstijd (NOS) wordt Judith Koelemeijer gevolgd die een biografie schrijft over deze jonge, Joodse vrouw. Met haar dagboek – elf schriftjes, 600 pagina’s – is Hillesum een stem van de Holocaust die nog altijd wordt gehoord, van Colombia, Amerika tot in Israël. Terwijl de wereld rondom haar steeds enger werd, vond zij de ruimte in zichzelf en spande zich tot het uiterste in om daar geen haat en woede te vinden.

Haar deportatie en vernietiging had ze kunnen afwenden, misschien. Maar onderduiken of vluchten wilde ze niet. Ze koos ervoor het lot van haar volk te delen, en besloot de onvermijdelijke ondergang zo waardig mogelijk te dragen. Het enige verzet, schreef zij, is geestelijk. „In de geest kun je altijd vrij zijn.” Op 7 september 1943 stapte ze in de trein naar Auschwitz. Twee maanden later was ze dood.

Een dader, is dat alleen iemand die iets doet, of ook iemand die iets nalaat? Die vraag hangt in de lucht bij de documentaire De lijst van Mengelberg (EO). Willem Mengelberg was een halve eeuw dirigent van het Koninklijk Concertgebouw Orkest. Hij bracht het orkest wereldfaam en zelf genoot hij in Nederland de status van een popster. Dat was over toen hij de champagne opentrok om de Duitse bezetting en de Nederlandse capitulatie te vieren. In de oorlogsjaren dirigeerde hij door en ook in andere, bezette landen was hij gastdirigent. Na de oorlog werd hij wat we nu gecanceld zouden noemen. Hij kreeg een levenslang dirigeerverbod opgelegd en zou zijn laatste jaren in eenzaamheid slijten in een Zwitsers chalet.

Een dader kun je Mengelberg niet noemen, hij heeft niemand vermoord. Hem ‘fout’ noemen, doet hem ook onrecht, zeggen mensen in de film die, indirect, hun leven aan hem te danken hebben. Toen het Concertgebouworkest in 1941 de opdracht kreeg om zich te ontdoen van alle Joodse leden (twaalf strijkers, drie blazers, één harpist) schreef Mengelberg een brief aan Rijkscommissaris Seyss-Inquart, met het beleefde verzoek de musici te behouden. Alle zestien Joodse orkestleden sparen vond de Rijkscommissaris wat al te gortig, Mengelberg mocht er drie uitkiezen. Een violist, een altist en een cellist.

Mengelberg wendde voor tientallen mensen zijn status en contacten aan om te bewerkstelligen dat ze een betere behandeling kregen, of om te voorkomen dat ze werden gedeporteerd. Van de 48 mensen die zijn hulp vroegen, hebben er 34 de oorlog overleefd.

Maakt dat hem een held? Moet hij worden gerehabiliteerd? Nee, zeggen zijn biograaf, historici, en het huidige bestuur van het Koninklijk Concertgebouw Orkest. Hij schreef die brieven uit eigenbelang, zegt de één. Zonder musici had hij geen orkest. Het orkestbestuur zette hem in om de bezetter om gunsten te vragen, zegt de ander, hij was alleen een instrument. Mengelberg blijkt ook een aantal niet-musici te hebben geholpen, maar die kennis verzacht het oordeel niet. Hij had meer kúnnen doen, zeggen historici. Meer moeten doen, misschien.

Goed of fout, dader of held, slachtoffer of overlevende. Je kunt het één worden en het ander niet, ook door wat je naliet.

Rinskje Koelewijn vervangt Arjen Fortuin tot en met 7 mei.

Football news:

Griezmann sprak met Hamilton en bezocht de Mercedes boxes tijdens de Spaanse Grand Prix
Barcelona vindt dat Neymar het gebruikt heeft. Hij zei dat hij wilde terugkeren, maar verlengde zijn contract met PSG (RAC1)
Aubameyang aan de Arsenal fans: we wilden je iets goeds geven. Het spijt me dat we niet konden
Atletico verloor niet in Camp Nou. Busquets' blessure is het keerpunt van de wedstrijd (en het kampioenschap race?)
Verratti blesseerde zijn kniebanden tijdens PSG training. Deelname aan de Euro is nog steeds in vraag
Neymar ' s contract in één foto. Mbappe wil hetzelfde
Manchester United wil Bellingham in de zomer tekenen, niet Sancho. Borussia niet van plan om te verkopen Jude